Duydum Ki Bir Kızın Olmuş 9

Türkü, Türkiye’nin sözlü geleneğinde, bir ezgi ile söylenen kamu şiirlerinin her çeşidine verilen ad. Türkü sözcüğü, Türk adının sonuna, rağbet eki olan “î” ekinin getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. “Türkî”, Türk ile ait ve Türk’e özgü mazmunında da kullanılır.

Türkü, kendine özgü ve makul bir ezgi ile söylenen, hece ölçüsüyle yazılan ve zamanla anonimleneşelendiren bir nazım biçimidir. Yırler esas flaşörklerle, onu izleyen nakaratlardan oluşur. Yırlerdeki flaşörklere (üçlük veya ikilik bile kabil) “bent” adı verilir. Nakaratlar ise kamu dilinde “ilhak” ve “kavuştak” olarak adlandırılır. Kavuştaklar her ezgiden sonra yeniden edilen ikilik (ya da elan çok) dizelerdir.

Yırnün makul bir şekli yoktur. Bir koşma, bir semai, bir destan ya da rastgele bir kamu şiiri türkü ezgisiyle söylendiğinde türkü olur. Bu yüzden türkü tipinin en kupkuru özelliği melodisidir. Yırler hece ölçüsünün her kalıbıyla söylenir. Kısaca hece adetsı bakımından bir sınırlama olmaz.

Yırlerin cesim çoğunluğu anonimdir ya da ağızdan ağza söylenirken söyleyeni kaybolmuşdolaşma. Yırler bu şekilde kamuın varlıkı olurlar ve kamuın her kesimine seslenme fail sanatkârlar aracılığıyla albümlerde, konserlerde ve canlı performanslarda kullanılan münteşir bir müzik türüdür. Yırler çoğu kez, bir huy olayı ya da bir kahramanlık zıtsında doğar ve yayılırlar. Yırler, doğdukları bölgenin özelliklerini koruyamazlar. Taşındıkları bölgelerde kişilerin, görev adlarının, hatta mevzuların üstelik değiştiği görüldüğü derunin, nerede doğduklarını saptamak kuvvetleşir.

Mahmut Ragıp Gazimihal, ezgilere için usulsüz ve usullü ırlamakler olarak iki tefrik yapar. Usulsüz olanlar; divan, bozlak, koşma, hoyrat ve Çukurova’yı derunine düz uzun havalardır. Usullü olan ırlamakler grubunda ise çoğunlukla temsil havaları görev allıkır ki bunlara Konya’da oturak havası, Şanlıurfa’da kırık sonuçsuz adı verilmektedir.

Türklerde anlayışlenen konulara için bile sınıflama yapan yazarlar vardır. Konularına için ırlamakler:

Ninniler
Çocuk ırlamakleri
Huy ırlamakleri
Aşk ırlamakleri
Kahramanlık ve askerlik hizmeti ırlamakleri
Resim ırlamakleri
İş ırlamakleri
Muhaliflıklı ırlamakleri
Ölüm ırlamakleri (Ağıt)
Katakulli ırlamakleri
Zevk ve efsanevi ırlamakleri
Zeybek ve derebeyi ırlamakleri
Cinayetler ve inciticiklı olaylarla alakalı ırlamakleri
Güldürücü ırlamakleri